logo-mini

به اشتراک بگذارید:

نگاهی به تاریخچه مساجد در اسلام

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

مسجد قلب جامعه اسلامی است و اهمیت آن با تاکیدات آیات وحی ،کلام گهربار ائمه معصومین (ع) و نقش تاریخی که در تمدن اسلامی تا به امروز ایفاء کرده بی نیاز از هر دلیل است.مسجد محل سجود، خضوع و کرنش بندگان خدا در پیشگاه خداست، جایی برای ایجاد رابطه با پروردگار و اظهار عبودیت و کوچکی در برابر ربوبیت و عظمت خالق هستی. قداست مسجد رابطه ی متقابل عبودیت عبد و ربوبیت رب نهفته است، بنابراین عظمتش هم در معنویت آن است.

مسجد جایی است برای اصلاح باطن، اجتماع مجلس شورای اسلامی هر محل، مکانی برای عبادت، مدرسه، اندرزگاه، کانون خیریه، مرکز تربیت، تعاون اجتماعی و پایگاه بسیج مردم و آگاه کردن مردم و . . . می باشد. علمای دین از این نهاد به عنوان یک شبکه ی بی نظیر عظیم گسترده و مردمی جهت ارتباط، تبلیغ و پیام رسانی با رنگ و محتوایی مذهبی استفاده می کنند.

مسجد مقدس ترین پاک ترین و اجتماعی ترین مکان و محلی برای حضور مسلمانان است. متاسفانه در سال های گذشته قلب جامعه اسلامی دچار آسیب هایی شده است و تلقی جامعه از مسجد، نازل ترین کارکرد عبادی خود را نیز به درستی ایفاء نمی کند و همان نماز جماعت عادی در بیشتر مساجد کشور، صبح ها تعطیل است. اگر چه امروزه کارکردهای مساجد تقلیل یافته و کارکردهای جدید خدماتی و رفاهی نیز بدان اضافه گردیده! به عنوان مثال با ورود آشپزخانه به معماری مساجد و طراحی سرویس های بهداشتی خارج از ورودی مسجد جهت استفاده عموم سبب گردیده وقتی آدرس مسجدی مورد سوال واقع می شود، در ذهن سوال شونده چنین تصور می شود که شخص به منظور استفاده از سرویس های بهداشتی این سوال را می کند!

مسجد دقیق ترین محراب را نسبت به سایر بناهای مذهبی دیگر ادیان دارد و دلیل آن اهمیت قبله در برگزاری نماز می باشد، لذا ما بعضاً مساجدی را مشاهده می کنیم که علاوه بر عدم رعایت اصول معماری مساجد، در مورد قبله آنها نیز، با اختلافی بیش از ۴۵درجه با محراب مشاهده می شود در حالی که مسجد براساس قبله و محراب طراحی می شود و البته مردم مومن و خداجو در هنگام نماز، رعاریت قبله را می کنند.

جای سوال نیست که چرا قریب به ۵۰۰ سال است ما نتوانسته ایم نمونه ای مانند مسجد امام اصفهان که کامل ترین مسجد ایرانی است، احداث بکنیم؟ لذا نظارت و ضابطه مند کردن ساخت مساجد (اعم ازاحداث، بازسازی، تعمیر و افزایش هرگونه اعیانی) ضروروتی اجتناب ناپذیراست. در این بین پیشنهاد مستند نگاری مساجد کل کشور با هدف رفع نقایص معماری و ارائه راهکارهای لازم با رویکرد معماری اسلامی ایرانی می تواند گامی مثبت در جهت حفظ و منزلت و شان مسجد باشد.

همان طوری که همگان می دانند خاستگاه هنر و معماری اسلامی با ساخت مسجد آغاز گردیده و توجه به این مقوله می تواند تحولی شگرف در ترویج معماری اسلامی و نمای منظری شهر ایفاء نماید و با علم به اینکه انفلاب فرهنگی از مساجد آغاز می شود، نگاه ویژه و همه جانبه به مساجد می تواند در تحقق اهداف سند چشم انداز (هویت اسلامی ایرانی) به عنوان مهم ترین مرکز فرهنگی قابل اعتماد مردم، نقشی حیاتی ایفاء نماید.

پیشینه مساجد

اولین مسجد در زمان پیامبر اکرم(ص) که محل آن با هدایت خدای تعالی و به انتخاب شتر پیامبر(ص) در محله فقیر نشین مدینه و در زمینی که متعلق به دو یتیم به نام های سهل و سهیل بود، از قیم آنان به نام ابن اسامه اسعد ابن درازه نام داشت، به قیمت ۱۰دینار توسط پیا مبر(ص) خریداری شد. براساس قدیمی ترین اسناد موجود از کتاب وفاءالوفی با اخبار دارالمصطفی، طول آن ۳/۳۶ متر و عرض آن ۷۶/۳۲ متر و مساحت آن در حدود ۱۱۹۲متر مربع بوده است. این مسجد با بنایی و مدیریت پیامبر اکرم(ص) و با همکاری انصار و مهاجرین علی الخصوص حضرت علی (ع) و عمار و یاسر که مشارکت آنان به شهادت تاریخ بیش از دیگران بود، به اتمام رسید.

این مسجد بدون سقف و دارای چهار دیوار در اطراف و سه در به نام های ۱ـ باب النبی (به دلیل رفت وآمد زیاد پیامبر(ص) از آن در) ۲ـ باب الرحمه (دری که مخصوص اهل بیت وخانواده پیامبر(ص) بود) ۳ـ در سمت جنوبی. لذا پیامبر اکرم (ص) در پی درخواست مردم به علت شدت گرما در وقت نماز، دستور فرمودند به تعداد ۱۸ساقه نخل در سه ردیف شش تایی، سه ستون در سمت راست محل منبر و سه ستون در محل چپ منبر قرار دادند. وروی آن را با شاخ برگ های درخت خرما پوشاندند و منبر هم در آن روز عبارت بود از قطعاتی که از سه نخل که پیامبر (ص) بدان تکیه می دادند. این ساختمان در حدود ۱۲و یا ۱۷ماه حفظ شد. به علت تغییر قبله از جهت شمال به سمت جنوب، تغییرات اساسی در معماری مسجد به وجود آمد که مجبور شدند سایبان دیگری و یا شبستان دیگر در طرف جنوب احداث نمایند که در میان این دو شبستان، فضایی باز به صورت حیاط باقی ماند و شبستان شمالی مسج،د محلی شد برای سکونت افرادی از مهاجرین که توانایی مالی نداشتند. هنوز هفت سال از بنای مسجد نگذشته بود که به دلیل افزایش جمعیت مسلمانان و تنگ شدن مسجد برای نماز گزاران، رسول خدا (ص) خانه ای که متعلق به یکی از انصار بود، خریداری و به مسجد اضافه نمود که مساحت مسجد در آن روز به شکل مربع و به ابعاد۵۰*۵۰ متر شد و ارتفاع دیوارها نیز در حدود ۳/۵ متر ساخته شده بود. بعد از توسعه مسجد در زمان پیامبر اکرم(ص) و خلفای دوم و سوم، سپس ولیدبن عبدالملک و پس از آن مهدی عباسی و اشرف و سلطان عبدالمجید عثمانی و ملک عبدالعزیز آل سعود در توسعه و گسترش مسجد نبوی(ص) فعالیت نمودند.

و اما مساجد اولیه در کشورهای تازه مسلمان در معابد(متعلق به قبل از اسلام ) ساخته می شد. این مکان ها عمدتا آتشکده ها، پرستشگاه ها ، وکلیساها بودند که با تغییر شکل مختصری، تبدیل به مساجد شدند. نظیر مسجد یزدخواست و مسجد جامع بروجرد که بر روی آتشکده بنا شده است و مسجد نیریز، مسجد محمدیه نائین، مسجد جامع زواره که بر روی مهرابه احداث شده است و کلیسای سنت صوفی در استانبول ترکیه که به مسجد ایاصوفیا تبدیل گردید.

معماری مساجد در ایران

به طورکلی معماری مساجد در ایران به چهار گروه تقسیم می شوند:

شبستانی ـ چهارطاقی ـ ایوانی ـ چهار ایوانی

قدیمی ترین مسجد موجود ایران، مسجد جامع فهرج می باشد که قدمت آن قرن اول هجری بوده و به صورت شبستانی اجراء گردیده است. این مسجد نخستین مسجد ایرانی است که تلفیقی موزون از معماری پارتی و معماری نخستین مسجد اسلامی یعنی مسجد قبا است که به شیوه خراسانی بنا گردیده است و مسجد زواره نخستین مسجدی است که طرح آن از شبستانی به جهار ایوانی تبدیل شده است و از یادگارهای شیوه رازی می باشد و مسجد آدینه یزد نیز از یادگارهای شیوه آذری بوده که شاخص آن سر در بلند آن می باشد. اما کامل ترین مسجد ایرانی را می توان مسجد امام اصفهان نام برد که به شیوه اصفهانی توسط مرحوم استاد علی اکبر اصفهانی در سال ۱۰۲۰ ه.ق که اوج مسجد سازی در ایران می باشد، ساخته شده است.

عنا صر مشترکی که در غالب مساجد دیده میشوند عبارتند از: صحن ـ ایوان ـ رواق ـ مناره ـ گنبد ـ شبستان ـ محراب و….

ـ صحن: صحن مساجد به پیروی از اولین مسجد جهان(مسجدالنبی) طرحی مربع یا مستطیل دارد. بسیاری از عناصر معماری و تزئینی مسجد در حیاط به نمایش در می آیند و در وسط حیاط حوضی قرار می گیرد که علاوه بر کارکرد وضو گرفتن، نمادی تزئینی نیز به شمار می رود. در بعضی موارد بر روی حوض، سکوئی یا تختگاهی می ساختند که پایه هایش در آب حوض بود وبه آن خدای خانه می گفتند. خدای خانه ها دوعملکرد داشت: الف ـ مومنین در بالای آن دور از مردم عادی به تلاوت قرآن می پرداختند؛ ب ـ محل مناسبی برای تکبیر گوئی برای نماز گزاران در صحن حیاط بود.

ـ ایوان: سقف ایوان های کم عمق عموما نیم کره و نیم گنبد هستند و یا مقرنس و آجر کاری و آینه کاری و نقاشی و کاشی کاری تزئین شده اند و در ایوان های عمیق نیز سقف به صورت گهواره ای یا تاوه ای یا طاق آهنگ ساخته می شدند مانند ایوان درویش در مسجد جامع اصفهان.

ـ رواق: فضاهای سرپوشیده ستون دار اطراف صحن و حیاط مسجد هستند.

ـ مناره ها: مناره ها برج های بلند و باریک در کنار بقاع متبرکه مساجد هستند که برای اذان گفتن ساخته می شدند و در گذشته نقش میل راهنما در کنار جاده ها و ابتدای شهرها و کنار برخی ساختمان ها ، را ایفا می کردند و مناره های دو طرف ایوان های گنبددار را گلدسته نیز می گویند.

ـ گنبد: گنبدها یکی از علایم معماری اسلامی هستند و به دو دسته اصلی تقسیم می شوند:

الف: گنبدهای نار؛ ب: گنبدهای رک که این گنبدها نیز به گنبد های هرمی و مخروطی و اورچین تقسیم می شوند.

ـ شبستان: فضاهای سر پوشیده و دارای ستون های یک شکل و موازی هستند که از یک طرف به صحن مسجد راه دارند.

ـ محراب: محراب ها نشان دهند ه قبله مسلمین هستند که در فرو رفتگی دیوار سمت قبله ساخته می شود.

ـ کتیبه:کتیبه ها از بارز ترین عناصر نمادین معماری اسلامی به ویژه در مساجد و مقابر هستند و در قرون اولیه اسلامی تا دوره تیموری، غالبا از آجر چینی و گچبری با انواع خطوط کوفی و ثلث ساخته شده اند. پس از این دوره در کتیبه های جدیدتر از کاشی معرق و یا کاشی خشت و بعضا از حجاری سنگ استفاده شده است.

 

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.

نظر بدهید